Sporen van het toeval, van Paco Roca: oorlog wordt altijd verloren door de soldaten

Ik ben dit werk benaderd zoals ik alle werken van Paco Roca benader: met zin om een paar rustige uren te hebben, op de bank te gaan zitten en te genieten van een goed verhaal met goed opgebouwde personages, een verhaal dat iets bij me oproept.

Dat is me bij al zijn werken overkomen, van de heel goede (Rimpels, Het huis), tot de alleen maar goede (De winter van de tekenaar). 

En ook bij deze.

Alleen voegt hij aan zijn gebruikelijke alledaagse realisme een laag epiek? toe die het niveau omhoogtilt.

Een bijzonder genietbare en reflectieve strip.

Korte mening

Sporen van het toeval is zonder twijfel een van de hoogtepunten van Paco Roca en van de Spaanse strip. 

Een groot werk, niet alleen door het verhaal dat het vertelt, maar door de manier waarop het duidelijk maakt dat zijn hoofdpersonen echte mensen zijn, vast in situaties die ons vandaag bijna ongelooflijk lijken.

Dit is een van de sterkste punten van de strip: lezen -en voelen- wat die mannen hebben meegemaakt en denken aan hoe comfortabel onze huidige wereld in vergelijking daarmee is. 

Want oorlogen bestaan nog steeds -dat is duidelijk- maar we bekijken ze vanop een afstand die ze abstract maakt. Dit boek brengt ze juist terug naar de grond: hier heeft oorlog een gezicht, angst, vermoeidheid, honger en een voortdurend gevoel alles kwijt te zijn.

Waar Sporen van het toeval over gaat

Het werk vertrekt van Miguel Ruiz en van La Nueve, de compagnie die grotendeels bestond uit Spaanse republikeinen en deelnam aan de bevrijding van Parijs tijdens de Tweede Wereldoorlog.  

Dat is het historische vertrekpunt, maar de strip biedt veel meer.

Want hoewel Sporen van het toeval duidelijk de claim van één kant ondersteunt, is het in werkelijkheid een verhaal over mensen van wie de oorlog bijna alles afnam.  

Mensen van welke kant dan ook. Uit welk land dan ook. Uit welke oorlog dan ook.

Sterke mannen en vrouwen, ja, maar niet onkwetsbaar: ze deden wat ze dachten dat ze moesten doen in een wereld die hen van de ene nederlaag naar de andere duwde.

Tot een uiteindelijke overwinning die daar niet echt op lijkt.

Dit is voor mij de ware kracht van het werk: niet zeggen wie je moet bewonderen, maar je laten begrijpen wat het kost om een oorlog te (overleven). Of meerdere.

In die zin gaf het me een vergelijkbaar gevoel als La batalla del Ebro van Pérez-Reverte, nog zo’n werk dat verplichte kost zou moeten zijn op scholen.

De oorlog en wie hem verliezen

Het belangrijke aan Sporen van het toeval is niet historische herinnering opgevat als een strijd tussen kampen. Tenminste, dat is niet wat mij het meest aan het werk interesseert.

Ja, het verhaal vertrekt van verbannen Spaanse republikeinen. Ja, het gaat over La Nueve. Ja, er is een heel duidelijke historische dimensie. Maar de achtergrond die de strip achterlaat is breder en ongemakkelijker: alle soldaten verliezen.

Degenen die sterven verliezen, uiteraard. Maar ook degenen die overleven verliezen. Degenen die vertrekken. Degenen die terugkeren. Degenen die niet kunnen terugkeren. Degenen die doen wat ze juist achten en daarna ontdekken dat het land, het vaderland of de geschiedenis hun niets teruggeeft dat lijkt op wat zij hebben gegeven.

Dat is een van de meest duidelijke ideeën van de strip: wat deze mensen aan een land, of aan meerdere landen, gaven, en hoe weinig ze ervoor terugkregen. En dit hoeft niet alleen te gelden voor republikeinse soldaten en ook niet alleen voor dit concrete verhaal. Zoals ik eerder zei, er waren soldaten van de andere kant, uit andere landen en andere oorlogen, die ook vergeten, verkeerd herinnerd of rechtstreeks uitgewist werden.

Daarom is het werk voor mij niet, ook al wil het dat misschien zijn, een politiek strijdstuk, maar een reflectie op de menselijke kost van oorlog. Op verkeerd begrepen vaderland. Op dat absurde idee om alles van concrete mensen te eisen -hun jeugd, hun lichaam, hun leven, hun doden- om hun daarna stilte terug te geven.

En ik denk op dit moment aan Oekraïne terwijl ik dit schrijf.

Aan de andere kant is het een ironie die voor de hand ligt: Spanjaarden zien deelnemen aan de bevrijding van Parijs terwijl Spanje vast bleef zitten in een dictatuur. Het gegeven spreekt voor zich, maar wat echt belangrijk is, ligt eronder: mannen die een oorlog, een ballingschap en nog een oorlog meeslepen, alsof de geschiedenis erop stond hen niet te laten ademen.

En daarom geloof ik dat Sporen van het toeval op scholen gelezen zou moeten worden. Niet om namen, data of militaire eenheden uit het hoofd te leren. Dat kan later komen (of niet).  

Het eerste is iets anders: begrijpen wat een oorlog betekent voor de mensen die hem beleven. Begrijpen dat achter elk conflict mensen zitten die hun huis, hun familie, hun jeugd, hun liefde, hun land of de mogelijkheid op een normaal leven verliezen.

Je hoeft geen partij te kiezen om dat te begrijpen. Je hoeft alleen maar te kijken.

Hoe Paco Roca het vertelt

Het verhaal was al van hoog niveau, maar Paco Roca vertelt het met sublieme vertelkunst.

De structuur tussen heden en verleden werkt heel goed. Aan de ene kant is er het gesprek, het onderzoek, de poging om te reconstrueren wat er gebeurde. Aan de andere kant de herinneringen van Miguel Ruiz en alles wat die herinneringen meeslepen. 

Het interessante is dat beide delen gewicht hebben. Je verlangt niet dat het heden eindigt om terug te gaan naar het verleden, en je voelt ook niet dat het verleden slechts een dramatisering van historische gegevens is.

Beide lijnen interesseren je. Je bent geïnteresseerd in wat er gebeurde en in hoe wat er gebeurde wordt teruggehaald.

Dat middel stelt Paco Roca in staat echte feiten, herinnering, fictie en historische reconstructie te mengen zonder dat het geheel kraakt. En dat is niet makkelijk, want als het te documentair werd, zou het werk koud kunnen worden en ons weinig kunnen schelen; maar als het de andere kant op zou gaan en te fictief werd, zou de geschiedenis slechts decor zijn. 

Gelukkig vindt de graphic novel een ideaal evenwicht tussen beide wegen.

Aan de andere kant is het niet de eerste keer dat Paco Roca uitstekend omgaat met het middel van de herinnering. Ook hier verschijnt die niet als een digitale opname, maar als iets organisch: je herinnert je sommige dingen, bedekt andere, ordent ze zoals je kunt en interpreteert vanuit het heden wat je destijds misschien alleen maar hebt overleefd.  

Die manier van vertellen past heel goed bij een werk dat, in de kern, gaat over mensen die proberen zin te geven aan een leven dat gebroken is door de gebeurtenissen die ze moesten ondergaan.

Visueel blijft Paco Roca op zijn lijn: sober, helder en heel expressief. Hij is een meester van de strip en dat merk je aan iets dat makkelijk lijkt maar het niet is: alles is begrijpelijk.  

De scènes vertellen, de gezichten communiceren, de stiltes wegen en de pagina en haar ontwerp zijn bedacht om in dienst van het verhaal te staan en niet boven wat verteld wordt.

Ook het gebruik van kleur en grijstinten om tijden en tonen te scheiden werkt. Je merkt het, maar meer intuïtief dan bewust: het is geen middel dat je uit de lezing haalt om te denken hoe slim de auteur is, maar iets dat je onbewust leidt.

Opnieuw heeft dit veel te maken met Paco Roca’s narratieve rijpheid. Sporen van het toeval heeft geen grote effecten of virtuositeit nodig. Het vertrouwt op het verhaal, de personages en de kracht van wat het je vertelt.

Het beste

Voor mij is het beste van Sporen van het toeval -en er is veel om uit te kiezen- de behandeling van de personages.

Miguel Ruiz en de mannen om hem heen zijn geen kartonnen figuren. Het zijn geen generieke soldaten of NPC’s. Het zijn mensen, met hun deugden en gebreken, die leven en sterven door de sporen van het toeval.

Paco Roca zorgt ervoor dat je begrijpt dat achter elk uniform iemand zit met angst, trots, vermoeidheid, tegenstrijdigheden, herinneringen en verliezen. Sterke mensen die doen wat ze denken dat ze moeten doen, ook al hebben ze vaak geen goede optie voor zich.

Dat psychologische werk is de grote troef van de strip, omdat je niet het verhaal van een militaire eenheid leest, maar het verhaal van mensen die door de oorlog uit een normaal leven werden geduwd.

De tweede grote troef is de mix van fictie en geschiedenis. Paco Roca beperkt zich niet tot het illustreren van feiten, maar bouwt een vertelling met puls, ritme en scènes die bij je blijven.  

Het schip dat in het begin de haven niet bereikt, zet bijvoorbeeld meteen heel goed dat gevoel van verlies en ontworteling neer. 

Ook het einde met de geliefde van de protagonist, dat heel duidelijk laat zien wat oorlog en tijd allemaal hebben stukgemaakt.

Tot slot is het derde sterke punt de vertelmeesterschap. Het werk heeft veel personages, verschillende tijden, veel historische context en een duidelijke emotionele lading.  

In handen van een minder getalenteerde auteur had het zwaar of te uitleggerig kunnen worden. Maar nee. Alles vloeit behoorlijk goed en je wilt het van begin tot eind uitlezen.

Dit is wat een belangrijk werk (niet alleen een strip) onderscheidt van een groot werk: Sporen van het toeval behandelt niet alleen een relevant onderwerp, maar vertelt het ook heel goed.

Het slechtste

Mijn belangrijkste bezwaar is dat sommige stukken wat dicht kunnen aanvoelen.

Het is geen zware kritiek, maar ze is er. Er zijn momenten met veel personages en enige moeite om je te oriënteren. Soms moet je opnieuw plaatsen wie wie is, waar je bent en welk gewicht elke figuur binnen het geheel heeft.

Natuurlijk is het, ondanks het onderwerp, geen ideale lectuur voor wie alleen actie zoekt. Hoewel er oorlog, beweging en spanning is, is het geen oorlogsstrip opgevat als gevechtsvermaak. Dit gaat niet over militaire epiek, maar over mensen die de geschiedenis overleven.

Dit kan ertoe leiden dat sommige lezers -die het werk en Paco Roca niet kennen- binnenkomen met de verwachting van een directer avontuur en een rustiger, menselijker werk aantreffen, dat meer geïnteresseerd is in gevolgen dan in spektakel.

Toch zijn het kleine bezwaren. Het algemene tempo is goed, het grijpt je vanaf het begin en houdt de interesse vast tot het einde. Ook wanneer het wat dichter wordt.

Oordeel

Sporen van het toeval is een uitstekend werk. Om zijn waarde als strip, om zijn historische waarde en vooral omdat het een groot verhaal is over mensen die worden meegesleurd door omstandigheden die ze niet gekozen hebben.

Ik denk niet dat je het moet lezen om een visie van de ene kant tegen de andere te versterken. Dat is niet de sleutel. 

De sleutel is begrijpen dat in een oorlog iedereen verliest. Zelfs wie overleeft. Zelfs wie deed wat hij juist vond. Zelfs wie later in boeken, eerbetonen of plaquettes verschijnt. Want niets daarvan geeft een leven terug.

Paco Roca verandert zijn protagonisten niet in onbereikbare helden, maar in vermoeide, sterke, tegenstrijdige en echte mannen, die je over hen en over onze huidige wereld laten nadenken.

Tot slot herhaal ik mezelf: we staan zonder twijfel voor een van de hoogtepunten van Paco Roca en van de Spaanse strip.

Doe jezelf een plezier en lees het.

PS: de uitgebreide editie van Astiberri is de moeite waard, met 24 extra pagina’s met nieuwe teksten, schetsen, foto’s, nieuwe getekende pagina’s en een brief van een van de protagonisten. Een herziene/uitgebreide editie op basis van nieuwe informatie die de uitgeverij van Paco Roca ontving.

Veld	Gegeven
Titel	Sporen van het toeval
Auteur	Paco Roca
Jaar	2013
Uitgever	Astiberri
Genre	Historische graphic novel / documentaire strip
Land	Spanje
Huidige editie	352 pagina’s
Beschikbaar in	Papier en digitaal