Kolya: een kleine, warme, vriendelijke en Oscarwinnende film

Laatst zag ik op Amazon Prime dat er een (geweldige) film beschikbaar was die ik meer dan twintig jaar geleden maar één keer had gezien, dus dit weekend was het tijd om hem opnieuw te bekijken met mijn partner, die hem niet kende.

Spoiler: ze vond hem geweldig.

En het is dan ook een weinig bekende film die moeilijk niet te waarderen is.

Korte mening over Kolya

Kolya lijkt mij een geweldige film voor het hele gezin. En “voor het hele gezin” is niet hetzelfde als zachte, vlakke cinema die zo is gemaakt dat niemand te veel hoeft na te denken. Daar gaat het hier niet om.

Het is een kleine, warme en vriendelijke film en bovendien een verhaal met diepgang.

Hier zijn de hoofdpersonen geen helden of voorbeeldfiguren, eerder het tegenovergestelde. Het zijn twee mensen die gevangen zitten door de omstandigheden, door het historische moment en door de beslissing van een van hen, die hun leven verandert zonder dat ze daar veel aan kunnen doen.

Het beste aan Kolya zit daarin: in hoe hij langzaam een menselijke relatie opbouwt, zonder grote toespraken, zonder effectbejag en zonder elke emotie te moeten onderstrepen.

Het is een innemende en ontroerende film -een beetje in de stijl van La vita è bella– en gedragen door twee hoofdrolspelers die fantastisch acteren. Zo’n film die eenvoudig lijkt tot je beseft hoe moeilijk het is om zoiets te maken zonder commercieel te worden.

En ik ben erg blij dat een film als deze een Oscar won, waardoor hij een mediabelangstelling kreeg die hij anders -heel onterecht- zou hebben verloren. Kortom, een must-see.

Waar Kolya over gaat

Het verhaal begint met Louka, een Tsjechische muzikant die in een zekere onzekerheid leeft, met een wat rommelig privéleven en een schijnhuwelijk dat hij meer uit noodzaak dan uit overtuiging accepteert.

Vanaf dat moment verschijnt Kolya, een Russische jongen die uiteindelijk zijn leven binnenkomt op een manier die geen van beiden heeft gekozen.

Dat uitgangspunt had kunnen leiden tot een veel typischere film, met het afgezaagde verhaal van een egoïstische volwassene die dankzij een schattig kind leert liefhebben. Maar Kolya heeft de verdienste dat hij zich daar niet toe laat reduceren.

Louka verandert, natuurlijk, maar niet ineens. Hij wordt niet plotseling een stralend, perfect en opofferend mens; zelfs aan het einde blijft hij iemand met tegenstrijdigheden, sterke kanten en zwaktes.

Zijn verandering is geleidelijk en geloofwaardig, geboren uit de noodzaak om samen te leven, te zorgen en een verantwoordelijkheid aan te gaan die hem in het begin te groot is.

Wat Kolya doet werken

Deze positieve mening van mij steunt op verschillende elementen, waar ik hieronder op inga.

Louka en Kolya dragen de film

De relatie tussen Louka en Kolya is het hart van de film. Hier valt niet veel uit te leggen: als die relatie niet werkte, Kolya (de film) zou dat ook niet doen. Maar ze werkt. En geweldig goed.

Zdeněk Svěrák, de acteur met de onuitspreekbare naam die de muzikant speelt, brengt heel goed die mengeling over van vermoeidheid, ironie, onhandigheid en menselijkheid van de volwassen hoofdpersoon.

Louka is geen held, maar hij is wel moedig. En die moed blijkt niet uit grote heldendaden, maar uit het onder ogen zien van wat voor hem ligt wanneer wegkijken makkelijker zou zijn geweest.

Andrej Chalimon, als Kolya, brengt natuurlijkheid en tederheid zonder te lijken op een kind dat in een laboratorium is ontworpen om de kijker te ontroeren. Hij heeft niet het uiterlijk dat je daarvoor zou verwachten, maar ook dat werkt uitstekend.

Want wat hij met zijn gebaren overbrengt is een ontwikkeling die ook echt lijkt, als resultaat van een relatie die langzaam wordt opgebouwd.

De film laat ons iets heel eenvoudigs zien: belangrijke banden beginnen vaak uit verplichting, door toeval of uit pure overleving. En dan, voor je het weet, is de relatie al gesmeed.

Een innemende film, maar niet zoetsappig

Kolya is heel ontroerend, maar niet sentimenteel. Hij heeft zachte humor, warme fotografie en een humanistische toon die hem voor iedereen toegankelijk maken, maar hij lijkt niet wanhopig op zoek naar makkelijke tranen. Dat is een van zijn grote verdiensten.

Hij had een manipulatieve film kunnen zijn, omdat hij alle ingrediënten daarvoor had: schattig kind, egoïstische volwassene die verandert, delicate historische context, geïmproviseerd gezin, muziek, verlies, genegenheid… Maar hij kiest niet de makkelijke weg.

Hij is vriendelijk, ja. Heel. En die vriendelijkheid maakt deel uit van zijn identiteit, want hij wil je niet ongemakkelijk maken, verpletteren of kapot achterlaten, maar je een tijdje begeleiden.

Tussen al die verheven en pompeuze drama’s die we de laatste tijd tegenkomen -het lijkt alsof je geen grote films van minder dan drie uur meer kunt maken- is een humanistische blik als deze welkom.

De politieke context blijft op de achtergrond

De politieke context van Kolya is relevant, maar is geen extra personage.

Het verhaal speelt zich af in Tsjechoslowakije (vóór de splitsing) op een concreet moment, met de Sovjetaanwezigheid en politieke veranderingen op de achtergrond.

Die context verschijnt wanneer hij moet verschijnen: om de personages te conditioneren, het verhaal vooruit te duwen en eraan te herinneren dat onze privélevens nooit losstaan van de wereld en de omgeving waarin ze plaatsvinden.

Ik vind het geslaagd dat de historische context zo wordt behandeld.

Het slechtste aan Kolya

De belangrijkste nuance die ik bij Kolya zou plaatsen, is dat de bijfiguren niet zo ontwikkeld zijn als de hoofdpersonen. De film is zo sterk gericht op Louka en Kolya dat al het andere duidelijk op de achtergrond raakt.

Ik vind het geen ernstig probleem, omdat dit het verhaal is dat hij wil vertellen, maar het zorgt er wel voor dat sommige personages meer -of alleen- als narratieve steun functioneren dan als figuren met een eigen leven.

Ik begrijp ook dat het einde geen consensus oproept. Ik vond het mooi, maar ik begrijp heel goed dat sommige mensen liever een commerciëlere, afgerondere of warmere afsluiting hadden gehad. De film kiest een andere weg, en die beslissing kan een deel van het publiek met een minder comfortabel gevoel achterlaten dan verwacht.

Voor mij past het einde juist daarom. Het breekt de toon van de film helemaal niet, maar beperkt zich ook niet tot het geven van de makkelijkste emotionele beloning. Daarom heeft het verdienste.

Oordeel: is Kolya vandaag nog de moeite waard?

Ja. Kolya is vandaag nog steeds zeer de moeite waard.

Het is een intieme, warme en diep menselijke film. Zo’n verhaal dat niet groots hoeft te lijken om bij je te blijven. Zijn kracht ligt in de relatie tussen de twee hoofdpersonen, in de realistische ontwikkeling van beiden en in die manier van kijken naar gewone mensen die te maken krijgen met omstandigheden die hen overstijgen.

Het is geen film voor wie actie, cynisme of een bijzonder baanbrekend verhaal zoekt. Ook niet voor wie alles snel, direct en commercieel nodig heeft. Maar als je houdt van films over menselijke relaties, kleine goed vertelde verhalen en cinema die kan ontroeren zonder zwaar te worden, Kolya is een veilige keuze.

Een innemende, eerlijke en zeer goed geacteerde film. Niet voor niets won hij een meer dan verdiende Oscar voor beste buitenlandse film.